Zespół opóźnionej fazy snu i czuwania


Większość z nas ma preferowane pory, w których śpi i w których czuwa. Ktoś na przykład może zazwyczaj czuć się śpiącym ok. 22 i wybierać tę porę na kładzenie się spać, a swój dzień rano zaczynać ok. 5-6. Ktoś inny może woleć kłaść się spać dopiero po północy i wstawać także później. U wielu osób preferowane pory snu są dostosowane do tego, czy jest już noc czy jest dzień. Śpimy nocą, a jesteśmy aktywni w dzień. Zespół opóźnionej fazy snu i czuwania polega na tym, że ten rytm się przesuwa, w taki sposób, że wieczór i noc staje się porą, którą preferujemy na czuwanie, a dzień (zwłaszcza przedpołudnie) jest dla nas porą na sen. Takie osoby bardzo chętnie funkcjonują do późnych godzin nocnych, a bardzo trudno jest im obudzić się rano. Potrafią mieć nastawionych wiele budzików, ale mimo tego nie są wstanie wstać. Często nawet nie słyszą tych budzików. W efekcie zaniedbują swoje poranne obowiązki – opuszczają lekcje w szkole, spóźniają się do pracy lub na inne umówione spotkania. Często rodzi to napięte relacje z otoczeniem, bo zaczynają być postrzegani jako osoby, na których nie można polegać. Jeśli udaje im się wstawać zgodnie z ustaleniami, obowiązkami, to będą czuć się rozbici i niedospani, bo zasypiając późno nie zdążą przespać tylu godzin snu, ilu potrzebują. Jeśli zaś będą próbowały kłaść się wcześniej, to będą doświadczać trudności w zaśnięciu, bo ich zegar wewnętrzny będzie uważał, że jest pora na czuwanie. Takie trudności mogą być błędnie rozpoznawane jako bezsenność. Różnica między opóźnioną fazą snu a bezsennością polega na tym, że jeśli osobom, z opóźnioną fazą snu pozwoli się spać zgodnie z ich rytem (na przykład w dni wolne, na wakacjach), będą spali prawidłowo. Ich trudności z zasypianiem, czy obniżone samopoczucie w ciągu dnia ustąpią. U osób z bezsennością zaś często jest tak, że doświadczają one trudności w zaśnięciu, niezależnie od tego, o której godzinie położą się spać. Warto dodać, że zespół opóźnionej fazy snu jest inaczej leczony niż bezsenność. W obu przypadkach ważne jest przestrzeganie zasad higieny snu, zwłaszcza utrzymywanie stałej pory wstawania oraz unikanie ekspozycji na światło przed snem.

Jakie są przyczyny opóźnionej fazy snu? U części osób będzie to kwestia o silnym podłożu biologicznym (inaczej mówiąc endogennym). Takie osoby już od dzieciństwa będą późno zasypiały. U innych może być to kwestia wyuczona, nawykowa, związana z wybieraniem aktywności nocą (na przykład pracy, spotkań towarzyskich, korzystania do późna z komputerów, laptopów, wysiłku fizycznego w późnych godzinach). W przypadku opóźnionej fazy snu o endogennym podłożu leczenie będzie trudniejsze. Stosowana jest to ekspozycja na światło dzienne rano (w tym fototerapia) oraz melatonina. Ważna będzie również praca nad motywacją do wprowadzenia zmian, bo przestawianie zegara wewnętrznego na wcześniejsze godziny wymaga czasu – stąd wytrwałość i systematyczność ze strony pacjenta będą tu kluczowe. U osób z nawykowym opóźnionym rytmem snu i czuwania poprawa będzie widoczna po ok. 6-8 tygodniach utrzymywania zaleceń.